مریوان نام یک شهر و همچنین یک شهرستان در استان کردستان ایران واقع در غرب کشور ایران است.

گفته ها درباره شکل گیری نام مریوان

در گذشته هنگام صدور قبالجات و ذکر محل تولد در موقع صدور شناسنامه از دو کلمه مهروان و دژ شاهپور استفاده شده است. در باره وجه تسمیه مریوان گمان های زیر گفته شده:

• در متون قدیمی مریوان را "مهروان" متشکل از دو واژه مهر و وان به معنی جایگاه مهر نوشته اند.

• این منطقه دارای محصولات جنگلی مانند مازوج، کتیرا و گز درختی بوده و عدای برای تجارت این قبیل محصولات به این منطقه آمده که گویا اهل مرو بوده اند و در همین محل ساکن شده اند. لذا، این منطقه را مرویان خوانده که به مرور زمان به مریوان تغییر نام پیدا کرده است .

• نیز گفته اند چون دریاچه زریبار باتلاقی بوده و در نتیجه انواع مرغان آبی مهاجر در فصول مختلف به منطقه کوچ کرده اند و در زبان کردی به مرغابی مراوی گفته می شود لذا منطقه بنام مراویان (جای مرغابی) موسوم گردید که در نتیجه گذشت زمان به مریوان تغییر یافته است.

شهرستان مریوان از شمال به شهرستان سقز،از شرق و جنوب شرقی به شهرستان سنندج، از جنوب به بخش نوسود از شهرستان پاوه و از غرب و شمال غربی به خاک عراق محدود است. شهر مریوان در 125 کیلومتری شمال غربی سنندج قرار دارد 

تاریخچه

شهر مریوان در حدود یک سده پیشینه تاریخی دارد. یکی از شاهزادگان قاجار به نام فرهاد میرزا که کمی پیش از مشروطیت در این محل حکومت می کرد، در مریوان قلعه ای بنا کرد که جریان بنای آن را در کتیبه ای که به دیوار مسجد دارالاحسان (مسجد جامع سنندج) نصب کرده، شرح داده است. این شهر مرزی در همسایگی دولت عثمانی قرار داشت و به دستور ناصرالدین شاه قاجار در سال 1282 هـ .ق قلعه ای مستحکم در آنجا احداث شد. در سال 1286 هـ .ق حاج فرهاد معتمدالدوله بر استحکام قلعه افزود و آن را شاه آباد نامید. در کنار همین قلعه نظامی، روستایی به وجود آمد که به نام قلعه (مریوان) نامگذاری شد. در داخل شهر به دستور حاج معتمدالدوله یک باب قنات، حکام و آب انبار احداث شد. بعد از حاج فرهاد معتمدالدوله، حاج محمد علیخان ظفرالملک قعله را وسعت داد و در داخل آبادی شاه آباد چندین باب منزل، یک کاروانسرا و قناتی دیگر احداث کرد. بعدها کلیه این تأسیسات در اثر شورش و هرج و مرج عشایر کرد منطقه، ویران شد. در اوایل حکومت پهلوی، حاکم وقت در روستای موسک دژی بنا نهاد که امروزه از آن به عنوان پادگان استفاده می شود و فاصله چندانی با شهر ندارد 

نقاط دیدنی

وجود دریاچه زریوار در غرب شهر مریوان زیبایی خاصی به این شهر بخشیده و آن را به یک ناحیه تفرجگاهی تبدیل کرده است.

از نقاط دیدنی و جذابیتهای گردشگری این شهر می توان از کوه کانی چرمه، قلعه الهام، قلعه مریوان (قلعه هلوخان)، دریاچه زریوار، آبشار کویله، بازار مرزی باشماق، بازار داخل شهر و پوشش جنگلی اطراف مریوان نام برد.

 

زبان:   كردی     

لهجه: كرمانجی جنوبی (سورانی) هه ورامانات: هه ورامی(گورانی) خط: كردی با حروف عربی دین: اسلام 99/92 درصد مسلمان و بقیه  شامل 2 0/0 درصد زرتشتی و 6 0/0 درصد مسیحی

مذهب: سنی 

پیشینه تاریخی

محوطه های باستانی حومه مریوان مانند تپه های «ساوجی»،«كولان»،«مرگ»،«بیساران» و دو تپه شرقی و غربی، حاكی از استقرار انسان ها از دوران نوسنگی و ادامه آن در عصر مس از هزاره چهارم پیش از میلاد است و نشانه دیرینگی زیست انسان در این منطقه هستند و به عنوان سنگ بنای شهرنشینی در این منطقه به شمار می روند. شهر مریوان از آنجا كه بر سر راه تیسفون به آتشگاه شیر«آذرگشسب»(تخت سلیمان در شمال تكاب) قرار داشته، در عهد اشكانیان و ساسانیان مورد توجه بوده است. در رساله پهلوی شهرهای ایران تصریح شده است كه بهرام گور در كنار دریاچه «بهرام آوند» یا «زری وار» شهری ساخت و در منابع آشوری آمده است كه «سارگن» پادشاه آشور پس از تسلط بر این منطقه، در حدود 1500 سال پیش از میلاد به جای شهر قدیمی «هار هار» در جنوب دریاچه زریبار، شهری به نام «دورآشور» یا «كارشاروكین» را می سازد.(یاسمی،رشید،كردو پیوستگی نژاد و تاریخ او، چاپ سوم، تهران، ابن سینا،ص49و54)در منابع اسلامی از مریوان به عنوان «دژان دزان» نام برده اند. نویسنده شرفنامه از آن به نام «مهروان» یاد می كند و آن را یكی از پایتخت های كردستان می نامد. «قلعه مریوان» قرن ها در كنار «شهرزور» و «حسن آباد» و «پالنگان» مركز حكومتی خاندان های حكومتی كردستان بوده است. در روزگار حكومت سلیمان خان اردلان این قلعه به دستور صفی شاه از مریوان به «قلعه سنه» منتقل شد.

امكان و اشیاء باستانی 1ـ قلعه امام:این قلعه در سه كیلومتری شرقی شهر مریوان و بربالای كوه امام قرار دارد كه اكنون فقط آثار پله ها و آب انبار آن كه از سنگ تراشیده شده برجای مانده است. «قه لای ئیمام» در زمان سرخاب بیگ اردلان (حدود سال 945 هجری قمری) ساخته شده كه بعدها به وسیله احمد خان والی كردستان تعمیر شده و مورد استفاده قرار گرفته است. 2ـ مسجد سرخ (مزگه وتی سور):3- قلعه فیلقوس 4- قلعه خاو 5- قلعه میرزا میراشه 6- قلعه توراخ تپه 7- وله گه ور 8- غار کونه شه م شه م 9- تپه کلین که وه

موقعیت وسعت   

استان كردستان غرب كشور ایران طول و عرض جغرافیایی: 34درجه و 44 دقیقه تا 36 درجه و 30 دقیقه شمالی و بین نصف النهارهای 45 درجه و 31 دقیقه1 تا 48 درجه و 16 دقیقه شرقی 28235 km2 شهرستان مریوان از شمال به سقز و كشور عراق(دره شلیر) از جنوب به پاوه و نوسود (در استان كرمانشاه) از شرق به شهرستان سنندج از غرب 100 كیلومتر مرز مشترك با كشور عراق (پنجوین) شهر مریوان در 128 كیلومتری غرب شهر سنندج طول و عرض جغرافیایی: 64 درجه و 10 دقیقه طول شرقی و 33 دقیقه و 35 درجه عرض شمالی ارتفاع از سطح دریا 1272 متر

تقسیم بندی شهرستان مریوان به تفكیك شهر، بخش، دهستان و آبادی بر اساس آمار سال 1375

تعداد شهر:2 تعداد بخش:4 تعداد دهستان: 12 تعداد آبادی: 233

مركزی   1ـ سرگل ـ كانی دینار   2ـ زریبارـ   نی    3 ـ كوسالان ـ   قلاجی

خاومیرآباد

1ـ خاومیرآباد ـ  برده ره شه

سه رشیو

1ـ سه رشیو ــ چناره  2ـ گلچیدر ـ  جانوره 

ویژگی های اقلیمی 

با توجه به عرض جغرافیایی، منطقه مریوان دارای ویژگی های اقلیمی «معتدله میانی» است. اما با در نظر گرفتن كوه ها و ارتفاعات و دره های ژرف و عمیقی كه در تمامی منطقه گسترش یافته اند و همچنین وجود جنگل ها و پوشش گیاهی مناسب در شمال و جنوب و وجود منابع رطوبتی(رودخانه ها و دریاچه زریوار) موجب شده است كه در این منطقه شاهد تنوعی از اقلیم های مختلف باشیم. به نحوی كه از طرف سنندج به سمت مریوان از سروآباد به بعد، منطقه دارای آب و هوایی مرطوب و مدیترانه ای است و نواحی شمالی و جنوبی مریوان دارای آب و هوای كوهستانی است. مریوان با بارندگی سالانه بیش از 750 میلی متر، از پرباران ترین مناطق ایران به شمار می رود. این میزان بارندگی سبب شده است كه تمامی وسعت منطقه پوشیده از پوشش گیاهی غنی و متنوعی باشد. رودها در مسیر پرپیچ و خم و در پیوند با سرسبزس و پوشش گیاهی، مناظری دلپذیر و بدیع پدید آورده اند آب و هوای منطقه مریوان تحت تأثیر عوامل توده های هوا و جریان های فصول سرد و گرم و قرار دارد: 1ـ توده هوای سرد «آزروس» از جانب شمال شرقی و شرق وارد منطقه می شود و اغلب بارندگی را به صورت ریزش برف به دنبال دارند. 2ـ توده های هوای ملایم و مرطوب دریای مدیترانه و اقیانوس اطلس است كه از جانب غرب وارد این ناحیه می شود. 3ـ در این منطقه سرما از آبان ماه شروع و تا اسفند ماه ادامه می یابد. از فروردین ماه این سرما رو به كاهش گذاشته و هوا رو به اعتدال می رود و به طور معمول تا شهریورماه هوا معتدل است. كوه های منطقه نیز در مقابل جریان های هوایی كه از غرب وارد كشور می شوند، همانند دیواری پهن و عظیم مانع نفوذ رطوبت مطلوب دریای مدیترانه به نواحی داخلی كشور شده، باعث بارش نزولات جوی در منطقه می شوند.

ارتفاعات در منطقه مریوان صرفنظر از دشت مریوان، دریاچه زریوار، دره های رود تازده و مریوان، اطراف رودخانه قزلجه، دره ئه سراوا و دره رودشیان، بقیه نقاط را كوهستان های مرتفع و متوسط با دره های تنگ و عمیق دربرگرفته است. رود شیان از آبادی «سیاناو» به سمت جنوب شرقی تا محل برخورد به رودهای مریوان و گاران و از جنوب شرقی به شمال غربی دره رود زاب تا برخورد به رودخانه «گاران» در محل دوآب، دو منطقه با ناهمواری های مختلف را از هم متمایز و جدا می كنند. در شمال ناهمواری های ملایم و كم ارتفاع با دره های باز و كم عمق در تمام جهات دیده می شوند. در این ناحیه تمام مناطق كوهستانی پوشیده از جنگل های تنگ است. وجود رودخانه های متعدد، دشت های نسبتاً وسیع و دریاچه زریبار، از مشخصات جغرافیایی قسمت شمالی منطقه است.در جنوب شرقی، بخش شمالی به استثنای كوه «كوره میانه» در شمال نگل، حداكثر ارتفاع نسبی از شمال دریاچه زریبار 1000 متر و در جنوب آن 850 متر است. پست ترین نقطه شمال در محل برخورد رودخانه های «گاران» و «رزاو» 1100 متر و بلندترین نقطه آن در قله برده رشه از كوه پشت شهیدان است كه بلندی آن به 2491 متر می رسد.در بخش جنوبی منطقه، كوهستان های سنگی و مرتفع با دره های عمیق و تنگ مشخص كننده ناهمواری های این ناحیه است. رشته كوه شاهو و رشته كوه های شمالی آن به نام های «حه شه دول» و «كوسالان» اصلی ترین ناهمواری های منطقه جنوبی را به وجود آورده اند. جهت این كوه ها شمال غربی به جنوب شرقی است. در این ناحیه اختلاف بین قله های بلند و عمق دره ها بسیار زیاد است. حداكثر ارتفاع مطلق، در كوه شاهو به 2985 متر و حداقل ارتفاع در محل برخورد و تلاقی رودهای «دواب» و «ژاورود» به كمتر از 900 متر می رسد. در این بخش رودخانه «سیروان» از كناره كوه شاهو می گذرد كه بند تنگ و عمیقی را به وجود آورده است.

كوه های مهم منطقه 1ـ كوه هه زار میرگه این كوه یكی از شاخه های «چهل چشمه» است. در شمال شرقی و شمال مریوان قرار گرفته و بلندترین قله آن به 2707 متر می رسد. دامنه های شمالی این كوه با شیب تندی به «دره شلیر» در عراق و شیب جنوبی آن به بخش «سروآباد» می رسد. از رشته های دیگر این كوه می توان به كوه های ذیل اشاره كرد. «قطون:2652 متر» ـ «پیرالیاس: 2597 متر» ـ «كره میانه:2950 متر».

2ـ كوسالان در دهستان «هه ورامان تخت» در 32 كیلومتری جنوب مریوان قرار دارد. ارتفاع آن از سطح دریا 2620 متر است. این كوه از شمال غربی به سوی جنوب غربی(از دره آب سیروان تا دامنه شمالی كوه «هی شور») به طول 20 كیلومتر كشیده شده است كه رود سیروان از دامنه های شرقی آن می گذرد.

3ـ دربند كوه دربند در 34 كیلومتری جنوب شهر مریوان و شمال نودشه و جنوب دهستان هه ورامان قرار دارد. ارتفاع آن به 2770 متر می رسد. این كوه از شمال غربی به كوه تخت و از طرف دامنه های جنوب شرقی به رودخانه سیروان منتهی می شود.

4ـ كوه تخت این كوه در 32 كیلومتری جنوب مریوان و در هه ورامان تخت واقع شده است كه 2820 متر ارتفاع دارد. از شمال غربی به كوه «كمانگر» و از جنوب شرقی به كوه دربند متصل است و بخش جنوبی مریوان را از پاوه(نوسود) جدا می كند.

5ـ كوه پیاژه این كوه زیبا و سترگ در 24 كیلومتری جنوب شرقی مریوان در روستای «آلمانه» در دهستان سروآباد واقع شده است. بلندترین قله آن «قه له به رد» است كه 2953 متر ارتفاع دارد. كوه پیاژه از سمت شرق به كوه «چله خاند» و از شمال به كوه «شاه نشین» و از شمال غربی به كوه «كنولان» می پیوندد.

6ـ كوه شاهو

این كوه سر به فلك كشیده، در جنوب شرقی مریوان واقع شده است و منطقه «هه ورامان لهون» در قسمت جنوبی آن قرار دارد كه از قسمت شمال غربی به كوه «گاول» و از شرق به كوه «قلعه گور» پیوند دارد. بلندترین قله شاهو، به نام شاه كوه، 3225 متر ارتفاع دارد.

مشخصات كوه های مهم منطقه مریوان كوه ارتفاع بلندترین قله(متر) موقعیت جغرافیایی شاهو 3390 جنوب مریوان ـ هه ورامان تخت پیرالیاس 2955 شرق مریوان ـ بخش سروآباد پیاژه 2953 24 كیلومتری جنوب شرقی مریوان ـ روستای آلمانه میانه 2950 40 كیلومتری جنوب شرقی مریوان ـ روستای نگل تخت 2820 32 كیلومتری جنوب مریوان ـ هه ورامان تخت دربند 2770 34 كیلومتری مریوان ـ هه ورامان تخت هزار مرتع 2707 شمال مریوان ـ چناره سلطان احمد 2652 شرق مریوان ـ بخش سروآباد كوسالان 2620 32 كیلومتری جنوب شرقی مریوان پشت شهیدان 2491 شرق مریوان ـ بخش سروآباد هزارخانی ـ شرق مریوان ـ بخش سروآباد وزمانه علیا ـ دزلی ـ دركی مه له خورد ـ دزلی ـ دركی مرسیا - دزلی ـ دركی

منبع:مطالعات جامع توسعه اجتماعی اقتصادی كردستان،گزارش نهایی 1375،سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان كردستان،توریسم ص213

منابع آب یكی از مهم ترین جاذبه های طبیعی توریستی منطقه مریوان منابع آب است. امكانات آبی منطقه شامل چند رودخانه دایمی و نسبتاً پرآب و دریاچه «زریبار» است.

دریاچه زریبار این دریاچه با جاذبه ای طبیعی و منحصربه فرد، مهم ترین تالاب استان كردستان به شمار می رود. دریاچه زریبار كه گاهی نیز دریاچه مریوان نامیده می شود، در 2 كیلومتری غرب مریوان و در ارتفاع 1285 متری از سطح دریا قرار دارد. آب دریاچه شیرین است و آب آن از جوشش چشمه های آبی كف دریاچه تأمین می شود. طول دریاچه 5/4 كیلومتر و عرض آن حدود 2 كیلومتر می باشد. وسعت آن بین 900ـ800 هكتار است. عمق دریاچه متفاوت و به طور متوسط از 3 تا 18 متر متغییر است. اطراف دریاچه از نیزارهای بلندی احاطه شده است. این دریاچه به علت داشتن آب شیرین و شرایط لازم، زیستگاه مناسبی را برای رشد و زیست انواع ماهیان به وجود آورده است. مهم ترین این ماهی ها؛ سفید ماهی، ماهی كپور و عروس ماهی هستند. از مهم ترین پرندگان مهاجر این تالاب نیز می توان به «چنگر»، «اردك سرسبز» و «مرگوس بزرگ» اشاره كرد كه معمولاً در فصل زمستان میهمان این دریاچه هستند. دریاچه زریبار به علت داشتن، آب شیرین، آب و هوای مناسب، پوشش گیاهی قابل توجه و وجود انواع ماهی ها و پرندگان آبزی از جایگاه ویژه زیباشناختی برخوردار است و همواره به عنوان یكی از جاذبه های مهم و پرطرفدار توریستی ـ سیاحتی منطقه مریوان، و بلكه استان كردستان مطرح بوده است.